RSS
środa, 16 sierpnia 2017, 228 dzień roku, imieniny Joachima, Nory, Stefana
www.powiat-chelmno.pl
Znajdujesz się w: Start / Informacje o Powiecie / Historia
Wymagane jest uaktualnienie wtyczki Flash Player.
Wymagane jest uaktualnienie wtyczki Flash Player.
Związek Powiatów Polskich

Historia

 
dr hab. Marek G. Zieliński
 
Powiat chełmiński na przestrzeni wieków
 
Już w czasach pierwszych Piastów na północnych rubieżach państwa funkcjonowała kasztelania chełmińska. Ze względu na zapalność sytuacji tego nadgranicznego obszaru była ona często obiektem zainteresowań  Piastów prowadzących działania wojenne z sąsiednimi plemionami pruskimi. W monarchii wczesnopiastowskiej kasztelania była podstawowym  ogniwem zarządu terytorialnego monarchii piastowskiej. Kasztelanię tworzyły tereny położone wokół głównych grodów królewskich, a takim było wówczas Chełmno. Liczba kasztelanii w państwie Bolesława Krzywoustego oscylowała ok. 90. Na czele każdej z nich stał dostojnik zwany komesem, a od początku XIII w. kasztelanem. Kasztelania była jednostką administracji sądowniczej, wojskowej, podatkowej.
 
Przekazanie ziemi chełmińskiej Krzyżakom w 1226 r. i budowa w oparciu o tę ziemię nowego organizmu państwowego w konsekwencji oznaczać musiało także zaprowadzenie nowego podziału administracyjnego wynikającego z charakteru i struktury organizacyjnej Zakonu Najświętszej Maryi Panny. Podział ten zaprowadzono zapewne w 1246 r. przy okazji wizyty wielkiego mistrza Henryka von Hohenlohe. W 1248 r. jest wzmiankowany komtur krajowy chełmiński zwany też komturem prowincjonalnym chełmińskim Henryk von Merwitz. Komtur krajowy chełmiński podlegał bezpośredni władzy mistrza krajowego pruskiego. Takich komturstw prowincjonalnych było w tworzonym państwie krzyżackim cztery. Na terenie komturstwa - prowincji chełmińskiej znajdowały się początkowo cztery komturstwa „grodowe”, a później ich liczba wzrosła do 15, z ośrodkami przy grodach: Nieszawa, Chełmno, Toruń, Radzyń, Starogród, Bierzgłowo, Unisław, Papowo Biskupie, Grudziądz, Rogoźno, Wieldządz, Pokrzywno, Kowalewo, Golub. Urząd komtura ziemi chełmińskiej zaniknął na początku XIV w.
 
Wraz z ogłoszeniem  przez Kazimierza Jagiellończyka w 1454 r. aktu inkorporacyjnego obszaru państwa zakonnego nastąpiło formalne, a faktyczne w 1466 r., po II pokoju toruńskim, włączenie ziemi chełmińskiej i michałowskiej jako województwa chełmińskiego do Korony Królestwa Polskiego. W momencie, gdy obie te ziemie powracały do Korony, dawny podział na kasztelanie był już w zaniku, a w ich miejsce pojawiły się powiaty. Samo słowo powiat pierwotnie nie odnosiło się do terytorium, ale do instytucji sądu wiecowego „iudicium particulare”. Jednakże w XV w. powiat zaczął być utożsamiany coraz ściślej z okręgiem sądowniczym czyli pewnym obszarem, stopniowo nabierając cech jednostki administracyjnej.  Taki też powiat chełmiński został utworzony w województwie o tej samej nazwie, aczkolwiek samo miasto pozostawało w rękach kondotiera Bernarda Szumborskiego. Początkowo na terenie województwa był tylko jeden powiat, lecz z upływem czasu powiatów zaczęło przybywać, co oznaczało pomniejszanie obszaru właściwego powiatu chełmińskiego. Aczkolwiek nominalną stolicą powiatu chełmińskiego było Chełmno, to jednak pamiętać należy że samo miasto decyzją króla Aleksandra I od 1505 r. było miastem biskupów chełmińskich, a jego funkcje jako ośrodka samorządu szlacheckiego uległy ograniczeniu.
 
Gdy 5 sierpnia 1773 został podpisany w Petersburgu I rozbiór Rzeczypospolitej województwo chełmińskie, a wraz z nim powiat, niemal w całości dostało się do zaboru pruskiego. Na mocy traktatu z 18 września 1773 r. król Pruski Fryderyk II Wielki zaprowadził nowy podział administracyjny dla zagarniętych ziem. Staropolskie województwo chełmińskie znalazło się w prowincji Prusy Zachodnie. Prowincja ta posiadała jeden departament z siedzibą w Kwidzynie i dzieliła się na 11 powiatów. Powiat chełmiński był jednym z nich.
 
Polska napoleońska nazywana Księstwem Warszawskim dzieliła się na podstawowe jednostki administracyjne zwane departamentami, które z kolei dzieliły się na powiaty. Sprawowanie administracji w powiecie konstytucja księstwa z 22 lipca 1807 r. powierzała podprefektowi, pochodzącemu z nominacji królewskiej. Podprefekt był podporządkowany prefektowi. W każdym powiecie funkcjonowała także rada powiatowa. Podprefekturę tworzyli: podprefekt, sekretarz, kalkulator, kancelista, woźny konny, woźny pieszy. Podprefektowi podlegał fizyk (czyli medyk) i chirurg powiatowy. 19 grudnia 1807 r. król Fryderyk August wydał dekret o tymczasowym podziale departamentów na powiaty, ale bez określenia ich granic, co w praktyce oznaczało, że ich granice pokrywały się z tymi z czasu okupacji pruskiej. Niemniej jednak określono siedziby powiatów. Powiat chełmiński jako jeden z 10 znalazł się w departamencie bydgoskim. Jego powierzchnia wynosiła 27 mil kwadratowych. Większy od niego był powiat bydgoski, inowrocławski, kamieński, michałowski, ale mniejszy toruński, radziejowski, kowalewski, brzeski, wałecki. Powiat obejmował miasta: Chełmno, Radzyń, Wąbrzeźno, Łasin.
 
Na jego terenie nie było miast prywatnych. Na terenie powiatu zamieszkiwało wówczas ok. 40 tys. mieszkańców co stanowiło ok. 12% ogółu mieszkańców departamentu. Spośród ogółu mieszkańców powiatu około 22 tys. to katolicy, pozostali to w zasadzie ewangelicy (ok. 17,5 tys.), ok. 700 osób to menonici, wyznania mojżeszowego było zaledwie 135 osób - najmniej w departamencie. W powiecie chełmińskim ok. 34 tys. mieszkańców trudniło się rolnictwem, 4 132 rzemiosłem, 207 handlem, 192 pozostawało w służbie kościelnej, 195 było zarejestrowanych jako żebracy. Na terenie powiatu znajdowały się dwie stacje pocztowe: w Chełmnie i Myszku, a także 60 szkół elementarnych, w tym 5 miejskich, 1 szkoła podwydziałowa z 49 uczniami i 3 profesorami, 1 seminarium duchowne z 3 księżmi profesorami i 6 klerykami, 1 szkoła wojskowa (Korpus Kadetów). Na terenie powiatu było 36 kościołów katolickich, 2 ewangelickie, 5 klasztorów z 30 zakonnikami.  Na terenie powiatu było 18, z ogólnej liczby 95 w departamencie, szpitali dla ubogich, przy czym najlepiej urządzonym i największym był szpital Panny Maryi w Chełmnie prowadzony przez siostry szarytki. Na terenie powiatu działały najprawdopodobniej 2 gorzelnie, 7 browarów, 9 warsztatów sukienniczych, 3 garbarnie, 1 wytwórnia tabaki, 2 farbiarnie, 5 pieców do wypalania cegły, 19 młynów wodnych, 34 wiatraki, 6 młynów konnych.
 
Po zakończeniu wojen napoleońskich, 3 maja 1815 r. Prusy wspólnie z Rosją zawarły traktat z którego wynikało, że powiat chełmiński miał stanowić integralną część Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Jednakże w końcowym efekcie król pruski Fryderyk Wilhelm III w patencie wydanym we Wiedniu 15 maja 1815 r. postanowił: Z tych ziem powracają do naszej prowincji Prus Zachodnich powiaty chełmiński i michałowski w granicach z r. 1772, dalej miasto Toruń.... W tym samym roku ujednolicony został system administracji terytorialnej. Królestwo Pruskie podzielono na 10 prowincji, z czasem ich liczba wzrosła do 14, z nadprezydentem na czele. Prowincje dzieliły się na regencje. Te z kolei dzieliły się na powiaty z landratami na czele. Landraci pochodzili z nominacji królewskiej spośród przedstawionych przez sejmik powiatowy dwóch kandydatów. Mieli oni władzę administracyjno-policyjną.
 
Ustrój powiatów zmieniała ustawa z 1872 r. W jej wyniku powiat stał się podstawową jednostką administracyjną wiążąc ze sobą administrację rządową i samorządową. Na jego czele stał nadal landrat mianowany przez króla, musiał jednak być posiadaczem nieruchomości na terenie powiatu. Był on przewodniczącym sejmiku powiatowego. W r. 1887 obszar powiatu został zmniejszony: z 923 km2 na 724 km2, a to w wyniku wydzielenia powiatu wąbrzeskiego. Spis ludności z 1910 r. wykazał, że w powiecie zamieszkiwało ok. 49,4 tys. ludzi. W owym czasie na teren powiatu dotarła kolej. W 1882 r. jego obszar przecięła linia Toruń-Grudziądz, w 1883 r. Kornatowo-Chełmno, w 1884 r. Bydgoszcz-Kowalewo, w 1902 r. Unisław-Chełmno. Kiedy w 1911 r. wybudowano gmach przy dzisiejszej ulicy Dworcowej 1 w Chełmnie, wówczas siedziba starostwa została przeniesiona tamże z ulicy Franciszkańskiej. W 1914 roku wzniesiono szpital powiatowy w Chełmnie na 90 łóżek, a w 1916 r. rozpoczęto budowę powiatowej rakarni na Klamrach.
 
Pierwszym aktem określającym organizację terytorialną odradzającej się po I wojnie światowej Polski była „Ustawa o tymczasowej organizacji zarządu byłej Dzielnicy Pruskiej” z 1 sierpnia 1919 r., która kreowała dwa województwa: pomorskie i poznańskie. Powiat chełmiński miał wejść w skład województwa pomorskiego. Na czele powiatu stał starosta mianowany przez ministra spraw wewnętrznych. W zasadzie nie zmieniono granic powiatów, które, tak jak i w województwie śląskim, należały do najmniejszych w odbudowywanej Polsce. Toteż i takim był powiat chełmiński. W okresie XX-lecia międzywojennego, w 1934 r. nastąpiło tylko niewielkie powiększenie powiatu o ok. 12 km2 w wyniku przeniesienia gmin Bocień, Głuchowo, Szerokopas i Świętosław do powiatu toruńskiego z jednoczesnym przyłączeniem do powiatu chełmińskiego gminy Ostrów Świecki, Folgowo, Papowo Biskupie. Obszar powiatu wyniósł wówczas 738 km2. Powiat dzielił się na 1 gminę miejską – Chełmno i 10 gmin wiejskich: Błędowo, Chełmno, Dąbrowa Chełmińska, Kijewo Królewskie, Lisewo, Papowo Biskupie, Podwiesk, Robakowo, Starogród, Unisław. Na terenie powiatu było 218 miejscowości, w tym tylko jedno miasto. Powiat zamieszkiwało w 1931 r. 52,8 tys. ludzi, a średnia gęstość zaludnienia 71,5 os./km2 i była najwyższą w województwie. W okresie XX-lecia międzywojennego nastąpił znaczny wzrost liczby ludności polskiej w powiecie. O ile w 1921 r. ludność polska stanowiła 74% o tyle w 1934 aż o 10 % więcej. Było to wynikiem silnej fali emigracyjnej Niemców. Chociaż ówczesny powiat posiadał dość gęstą sieć dróg bitych to jednak dużym mankamentem komunikacyjnym był jeden most na Wiśle łączący Strzyżawę z Fordonem. Pod Chełmnem pływał prom. Ówcześnie ważną arterią komunikacyjną była Wisła, która stanowiła zachodnią granicę powiatu na odcinku 62 km. Przystanie żeglugi znajdowały się w Bieńkówce, Chełmnie i Szynychu. Wisła podlegała na tym odcinku Państwowemu Zarządowi Wodnemu z siedzibą w Chełmnie. Lasy na terenie powiatu stanowiły ok. 10% jego powierzchni. Na terenie powiatu było 15 parafii katolickich i 7 ewangelickich. Największe zakłady produkcyjne powiatu to: cukrownia w Unisławiu, wytwórnia słodyczy, konserw, browar, cegielnia i fabryka maszyn w Chełmnie, młyn motorowy w Płutowie. W życiu gospodarczym dużą rolę odgrywali nadal Niemcy, którzy posiadali ok. 39 % areału rolnego, 70 % przetwórstwa mlecznego, 40 % przedsiębiorstw produkcyjnych. Największymi właścicielami ziemskimi w powiecie była rodzina Alvensleben z Ostromecka, w której rękach znajdowało się ok. 3200 ha ziemi. Największy majątek polski liczył ok. 1300 ha i należał do Ślaskich z Wabcza. W roku szkolnym 1931/32 było w powiecie 74 publiczne szkoły powszechne z 146 nauczycielami i ok. 7 tys. uczniów. Szkolnictwo średnie skupiało się w Chełmnie. Do najbardziej znanych starostów tego okresu należy zaliczyć Pawła Ossowskiego i Edmunda Bobke vel Prądzyński. Ostatnim przedwojennym starostą był Gużewski.
 
Wraz z początkiem okupacji hitlerowskiej w trakcie II wojny światowej powiat chełmiński ponownie znalazł się w okręgu Rzeszy – Prusy Zachodnie, którego stolicą był Gdańsk.
 
Niemiecki terytorialny podział okupacyjny uchylił dekret PKWN z 21 sierpnia 1944 r. Mimo iż przywrócono województwo pomorskie, to jednak już 30 marca 1945 roku zostało ono podzielone na województwo gdańskie i pomorskie z siedzibą w Bydgoszczy. Powiat chełmiński jako jeden z 23, znalazł się w województwie pomorskim. W 1948 r. powierzchnia powiatu chełmińskiego wynosiła 738 km2, który to obszar zamieszkiwało 47,7 tys. ludzi, co daje gęstość zaludnienia 64,6 osoby na km2.  Największy ówczesny powiat tego województwa – chojnicki liczył 1854 km2, natomiast najmniejszy – wąbrzeski zaledwie 673 km2. Powiat chełmiński należał do mniejszych, gdyż lokował się na 16 miejscu pod względem wielkości powierzchni i na 17 pod względem liczby mieszkańców. Pomimo zmian w podziale na województwa w 1950 r. i zamianie nazwy województwa pomorskiego na bydgoskie faktyczna przynależność powiatu chełmińskiego nie uległa zmianie. Zmniejszyła się natomiast jego powierzchnia, która w 1955 r. wynosiła 694 km2, wzrosła liczba mieszkańców do 50 tys. a gęstość zaludnienia do 72 os./ km2.
 
Na pierwszego powojennego tymczasowego starostę chełmińskiego został powołany Leon Jabłoński. Kolejnymi starostami byli: Henryk Węglowski i Alfons Kwiatkowski, wreszcie Maksymilian Rogalski. W końcu 1945 r. w starostwie powiatowym zatrudnione było aż 56 osób, 4 z nich legitymowały się wykształceniem wyższym. Ukonstytuowanie się Powiatowej Rady Narodowej miało miejsce 1 marca 1945 r. Przewodniczącym Rady został Paweł Wardziński. Ponieważ struktura organizacyjna starostwa była zależna od lokalnych potrzeb zatem miejscowi urzędnicy decydowali o ilości poszczególnych referatów. W Chełmnie w 1947 r. starostwo posiadało aż 20 referatów.
 
Ustawa z 28 maja 1975 r. znosiła powiaty. W chwili likwidacji powiatu był on jednym z 26 w województwie bydgoskim, a jego powierzchnia wynosiła 651 km2. Zamieszkiwało go 57,2 tys. mieszkańców, a gęstość zaludnienia wynosiła 88 osób/ km2 – najwyższa w województwie, o ile nie liczyć powiatów miejskich.
 
Zgodnie z ustawą z 24 lipca 1998 r. z dniem 1 stycznia 1999 r. przywrócono podział na powiaty. Powiat chełmiński stał się jednym z 23 powiatów o powierzchni 528 km2 zamieszkiwanym przez 53,3 tys. mieszkańców i gęstości zaludnienia 101 osób/km2. Jest 16 pod względem powierzchni i 15 pod względem ilości mieszkańców w województwie kujawsko-pomorskim.

dr hab. Marek Grzegorz Zielińskihistoryk kultury, prof. nadzw. Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, autor licznych publikacji ukazujących w pogłębionym świetle historię Chełmna, w tym monografii pt. „Chełmno – civitas totus Prussiae metroppolis XVI-XVIII w.”, przedstawiającej znaczenie stolicy ziemi chełmińskiej w okresie podległości władzy biskupiej.
Maria Ratajczyk
BIP
ESP
Karty usług
Videorelacje
Fotogalerie
Archiwum wiadomości
Prognoza pogody
Starostwo Powiatowe w Chełmnie, ul. Harcerska 1, 86-200 Chełmno, woj. kujawsko-pomorskie
tel.: +48 56 677 24 10, fax: +48 56 677 24 21, email: starostwo@powiat-chelmno.pl, http://www.powiat-chelmno.pl
NIP: 875-13-51-230, Regon: 871123202
Jesteś 341376
osobą, która odwiedza
ten portal
   Poprawny HTML 4.01 Transitional Poprawny arkusz CSS Poprawne kodowanie UTF-8 Strona zgodna z WCAG 2.0 AA
projekt i hosting: INTERmedi@  |  zarządzane przez: CMS - SPI
Niniejszy serwis internetowy stosuje pliki cookies (tzw. ciasteczka). Informacja na temat celu ich przechowywania i sposobu zarządzania znajduje się w Polityce prywatności.
Jeżeli nie wyrażasz zgody na zapisywanie informacji zawartych w plikach cookies - zmień ustawienia swojej przeglądarki.
x